لایحه حجاب و امر محیط زیست
موضوع حجاب یکی از مسأله های پرمناقشه در میان عالمان اسلامی است. در قرآن مجید پنج مورد اشاره به این موضوع داریم: آیه ی ۳۱ سوره ی نور که زنان را از خودنمایی برحذر می دارد و آیه های ۳۲ و ۳۳ و ۵۳ و ۵۹ از سوره ی احزاب که سه موردِ نخست آن صراحتا خطاب به یا درباره ی زنان پیامبر اکرم(ص) است و نه خطاب به همگان. آیه ی ۵۹ خطاب به پیامبر است که می فرماید “به همسرانت و دخترانت و همسران کسانی که مؤمن هستند بگو: چادرهایشان را بر خود فرو پوشند تا شناخته شوند”. پیدا است که مضمون آیه ناظر بر آن بوده است که زنان مؤمن از زنان دیگری که مردانی به خاطر هوس بازی به آنان نظر می انداختند، متمایز شوند.
در همه ی این آیه های مبارک، ماهیت کلام از نوع نصیحت است و هیچ گونه تهدید به مجازات دنیوی یا اخروی در آن ها نیست. حتما دلیل این امر، آن است که توصیه به رعایت حجاب مانند بسیاری از امور دیگر مربوط به رابطه ی فرد با خداوند است و نه رابطه ی حقوقی – مالی افراد و نهادهای اجتماع با هم. در قرآن مجید، حکم های مربوط به امور اجتماعی صراحت دارند، چرا که دین مبین اسلام توجه خاص به حقوق مردم (حق الناس) دارد و حق الله می تواند مشمول رحمت خداوندی شود. برای مثال در موضوعی مانند سرقت که در آن حقی از مردم زیر پا گذاشته می شود، آشکارا صفت یا فعل هایی از باب تحریم به کار رفته و برای خاطیان، مجازات هم تعیین شده است.
همچنین در مورد فعل های حرام مانند ربا و زنا به صراحت واژگان تحریم به کار رفته است. اما در مورد حجاب چنین نیست؛ به همین دلیل در طول تاریخ به ندرت دیده ایم که از سوی حکومت ها برای بی حجابی مجازات تعیین شده باشد، گو این که سنت های کهن ایجاب می کرده که گونه هایی از تن پوش بلند و سربند بر تن و سر زنان باشد، چنان که برای مردان هم سرِ برهنه شایسته شمرده نمی شده است. در واقع حجاب، در اسلام و بسیاری از فرهنگ ها و دوره های تاریخی، نشان امتیاز بوده و از این رو می توان گفت که اجبار به حجاب، استخفاف آن است.
قرآن مجید نه تنها زنان غیرمؤمن، بلکه حتی زنان مؤمنِ مسن را از شمول کسانی که حجاب برایشان توصیه شده، خارج می داند (سوره ی نور، آیه ی۶۰). با وجود این بدیهیات، به راستی درک ناشدنی است که چرا یک نحله ی فکری اصرار دارد دین اسلام را سخت گیر نشان دهد و با وجود تأکید قانون اساسی جمهوری اسلامی (در بخش مقدمه) بر “ارزش و کرامت والاتر” زن، یک قانون دیگر با انبوهی از مجازات های سنگین و سلب حقوق بر ضد زنان وضع کند! آیا این، برای قدرت نمایی و به کرسی نشاندن عقیده ی خود نیست؟
به نظر می رسد که شماری از مدیران و سیاستمداران کشور ما، به جای آن که مشکل گشا باشند، غالبا چنان رفتار می کنند که مشکلات کوچک به معضل های چندوجهی و سخت جان بدل شوند! موضوع حجاب از این دسته امور است که نابجا به یک معضل پیچیده بدل شده و سال ها است که توان و سرمایه ی زیادی از حکومت و مردم صرف آن می شود. برعکس، در امر حفاظت از محیط زیست یعنی آب و خاک و هوای کشور که حیاتی ترین عنصرهای زندگی هستند، نیروی کاری و توان بسیار ناچیزی به کار می رود که اصلا قابل قیاس با هزینه های اجتماعی و مادی برخورد با “بدحجابی” نیست. همین کم مایه گذاشتن برای برخوردهای قانونی، در موضوع هایی مانند اختلاس و فساد اداری و زمین خواری که به شدت آسیب رسان به بستر زیست کشور هستند نیز به چشم می خورد. واقعیت این است که اگر درصد اندکی از این همه نیروی انسانی و بودجه که صرف موضوع حجاب و صرف نهادهای پرشمار تبلیغ شعائر و… می شود به مبارزه با فساد و به حفاظت از طبیعت کشور شود، حکومت قدرت و اعتبار بیشتری خواهد یافت.
اجبار به حجاب، آن هم برای همگان حتی پیرزنان و غیرمؤمنان و بیگانگانی که برای گردش و کارهای دیگر به کشور ما می آیند، اثرات غیرمستقیم و منفی دیگری هم بر محیط زیست دارد. این کار سبب مهاجرت گروه های بی شماری از تحصیل کردگان و صاحبان سرمایه به خارج از کشور می شود و از سوی دیگر موجب کاهش ورود گردشگران و متخصصان خارجی می شود. نتیجه ی این ها افزایش فقر مالی و کمبود نیروهای کارآمد است که سبب فشار بر منابع طبیعی برای کسب درآمد و در نتیجه موجب تخریب محیط زیست می شود. تجربه ی زیسته ی خودم حاکی از آن است که در چهار دهه ی گذشته، میل به مهاجرت در میان دوستان و نزدیکانم بیشتر با اصرار از سوی زن، مادر و دختر خانواده شروع شده که یک انگیزه ی برجسته ی آنان، نارضایتی از اجبار به الگوی تحمیلیِ پوشش بوده است.
نه تنها نظرسنجی های غیررسمی، بلکه مطمئنم که آمارگیری دستگاه های دولتی (که فاش نشده اند) هم حکایت از آن دارد که بیشتر ایرانیان، به ویژه خانواده های مؤمن، ضمن اعتقاد به مبانی اسلام با اجباری کردن حجاب مخالف اند. در یکی دو سال اخیر هم که سخت گیری حکومت در زمینه ی حجاب کم تر از دهه ی شصت شده و عده ای از زنان از الگوی رسمی حجاب پیروی نمی کنند، در کوچه و خیابان و کوه و دشت هیچ افزایش تعرض به زنان یا فساد یا نگاه های هوس بازانه که ناشی از “تبرج” باشد، احساس نمی شود و مردان و زنان عادی جامعه به سادگی با قضیه کنار آمده اند.
اگر لایحه ی حجاب بدل به قانون شود به احتمال زیاد دو وضعیت رخ خواهد داد: نخست این که اجرای سخت گیرانه ی آن در اوایل کار یا بعدا در بعضی موقعیت ها، یک نارضایتی به نارضایتی های انباشته عمیق مردم ( ناشی از وضعیت خراب معیشتی، فساد فراگیر، بی ارزش شدن پول ملی، معضل آب، کم ارزش شدن گذرنامه ی ملی، و…) خواهد افزود. دوم این که مانند انبوهی از قانون های موضوعه در چند دهه ی اخیر که با روح و عرف جامعه بیگانه بوده اند، قابلیت اجرا (یا اجرای کامل) نخواهد داشت که در این صورت به پدیده ی خطرناک “بی ارج شدگی قانون” دامن خواهد زد. این پدیده که نتیجه ی بی اعتمادی میان دولت و ملت و فراوانی قانون های اجراناپذیر است، هم امروز نیز در حدی بسیار فراتر از متوسط جهانی، در کشور ما شیوع دارد و یک اثر محسوس آن بی اعتنایی فراگیر به قانون ها و مقررات مثبت است. برای مثال، قانون های حفاظت و به سازی محیط زیست، قانون حفاظت از جنگل ها و مراتع، و مواد قانونی مربوط به ارزیابی زیست محیطی، در موارد بی شمار زیر پا گذاشته می شوند یا به اصطلاح دور زده می شوند.
در شرایطی که کشور درگیر ابرچالش هایی مانند زوال منابع آب، تخریب شدید خاک و پوشش گیاهی، ریخت وپاش زباله، فساد اداری، و افزایش فقر است، ضرورت دارد به جای صرف این همه توان سیاسی و بودجه و اعتبار ملی برای موضوع پوشش که جامعه به صورت عرفی شکل مناسب آن را می یابد، زمان و توانی را صرف چاره اندیشی درباره ی این چالش ها کنیم.
*کنشگر محیط زیست